Home

กลิ่นลูกเหม็นสำหรับใส่ในลิ้นชักเก็บรักษาสกินนกยังคงโชยอยู่จางๆ เมื่อเราก้าวเข้าไปภายในห้องโถงสูง
และกว้างขวางที่ครั้งหนึ่งเคยใช้เป็นสำนักงาน นิยมไพรสมาคม แลดูเงียบงัน แหงนมองผนังทั้งสี่ด้าน
ยังคงเรียงรายไปด้วยเขาสัตว์หายากนานาชนิดที่เจ้าของ-คุณหมอบุญส่ง เลขะกุล เก็บสะสมไว้เพื่อการ
ศึกษา

สกินนกนับพันที่เคยถูกนำมาใช้เป็นตัวอย่างครั้งแล้วครั้งเล่าของการวาดภาพนก เพื่อรวบรวมเป็นคู่มือ
นกเมืองไทย-หนังสือที่รวมเรื่องและรูปนกในเมืองไทยเล่มสำคัญ บัดนี้เรียงรายอยู่ในตู้ลิ้นชักเก็บนำที่
ปิดเงียบ ตู้หนังสือที่อัดแน่นไปด้วยตำราทางธรรมชาติวิทยาชั้นเยี่ยมจากทุกมุมโลก ซึ่งเคยเป็นแหล่ง
ความรู้ที่สร้างพื้นฐานให้แก่นักอนุรักษ์รุ่นใหม่ๆ ในเมืองไทย ปิดล็อกไว้ด้วยกุญแจเล็กๆ

แม้วันนี้ ห้องโถงกว้างจะไม่ได้เปิดต้อนรับผู้คนตลอดเวลาเหมือนเช่นเมื่อครั้งที่คุณหมอบุญส่งยังมีชีวิต
อยู่ แต่ห้องห้องนี้ก็ยังคงถือเป็นห้องประวัติศาสตร์ในใจของนักอนุรักษ์ทุกรุ่นในความรู้สึกของพวกเขา
ที่นี่ไม่ใช่เพียงสำนักงานของนิยมไพรสมาคม ไม่ใช่เพียงห้องสมุดที่เป็นแหล่งความรู้ และไม่ใช่เพียง
พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาแห่งแรกและแห่งเดียวในประเทศไทย

แต่ห้องห้องนี้ เมื่อหลายสิบปีก่อนได้เป็นสถานที่ที่คุณหมอบุญส่ง เลขะกุล บิดาแห่งการอนุรักษ์ของไทย
ได้อุทิศตนทุ่มเทแรงในแรงกายรวมทั้งกำลังทรัพย์ เพื่อสร้างสรรค์งานอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ งานซึ่ง
สังคมในยุคของท่านไม่เคยรับรู้ในคุณค่า ยุคที่คำว่า "อนุรักษ์" ยังไม่เกิดขึ้นในประเทศไทย ยุคที่ไม่มีใคร
จินตนาการได้ถึงการจบสิ้นลงของอาณาเขตป่าอันไพศาลหรือวันอวดวายของเผ่าพันธุ์สัตว์ และยุคที่การ
ต่อสู้เพื่อปกป้องป่าและล่าสัตว์เป็นเรื่องเหลวไหลไร้สาระ

เมื่อครั้งที่ป่าไม้เมืองไทยยังมีอยู่ถึงร้อยละ 60 การต่อสู้อันโดดเดี่ยวของท่านได้เริ่มขึ้น และในเวลาต่อมา
ชีวิตและการต่อสู้ของท่านได้กลายเป็นแบบอย่างของการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติของประเทศไทย

ถึงวันนี้ด้วยรากฐานงานอนุรักษ์ที่ท่านสร้างขึ้น การต่อสู้เพื่อรักษาสภาพแวดล้อมและธรรมชาติจะไม่โดด
เดี่ยวอีกต่อไป แม้เราจะเหลือพื้นที่ป่าให้สงวนรักษาเพียงไม่ถึงร้อยละ 20 และสรรพสำเนียงแห่งป่าจะ
เงียบงันจนน่าใจหาย

ช่วงชีวิตหนึ่งของสุภาพบุรุษไพร

"รุนขอนเข้ากองไฟ แล้วก็ก้มลงเป่าให้ไฟมันลุกมีเปลวไฟขึ้นบ้าง เอาถุงย่ามวางเข้าข้างกองไฟแล้วหนุน
ต่างหมอนนอน แหงนหน้าดูดาวอันขึ้นเต็มท้องฟ้าอันดำมืดมิดอยู่เบื้องบน หูคอยฟังเสียงของป่าอัน
ชาวกรุงไม่มีวันจะได้ฟัง เสียงจิ้งหรีดนั้นดังอยู่เรื่อยๆ ไม่ใคร่ขาดเสียง เสียงนกป่าหลายเสียงร้องดังเป็น
จังหวะ ๆ สำเนียงเสียงร้องนั้นมีแปลกๆ กัน เสียงเหล่านี้ทำให้จิตใจสบาย มันเป็นเสียงที่พวกเดินป่าเท่า
นั้นที่จะได้ยิน ชาวเมืองทั่วไปจะไม่ได้ยินเสียงป่าเช่นนี้เลย"
(ทริพหนึ่งที่แควน้อย 2497)

ก่อนมหาสงครามโลกครั้งที่ 2 เมื่อครั้งที่ป่าเมืองไทยยังคงอุดมสมบูรณ์ แนวป่าหนาทึบและเต็มไปด้วย
สัตว์ป่านานาชนิด นามของหมอบุญส่ง เลขะกุล เป็นที่รู้จักกันในฐานะนักนิยมไพรระดับแนวหน้าในสังคม
ในสมัยนั้นนอกเหนือไปจากการเล่นเทนนิส ตีกอล์ฟ ขี่ม้า การออกท่องเที่ยวตระเวนป่าก็เป็นอีกเกมกีฬา
หนึ่งของลูกผู้ชายที่ได้รับความนิยมและยอมรับกันอย่างมากในแวดวงสังคมชั้นสูง

ในยุคปัจจุบัน คำว่านิยมไพรในความรู้สึกของคนรุ่นใหม่ อาจมีความหมายคาบเกี่ยวตั้งแต่ผุ้ที่นิยมการ
เที่ยวป่า ผู้ที่รักเกมกีฬาและการผจญไพรที่รวมไปถึงการล่าสัตว์ ไปจนถึงการใช้ชีวิตคอย่างพรานไพรที่
จุดมุ่งหมายของการเข้าป่าก็เพื่อล่าสัตว์โดยเฉพาะ และส่วนใหญ่ภาพพจน์ก็มักจะกลายรูปไปเป็นอย่าง
หลัง เป็นเรื่องยากไม่น้อยที่จะทำความเข้าใจในเรื่องนี้ เพราะคำว่านิยมไพรทุกวันนี้ก็ดูเหมือนจะเลือน
หายไปจากสังคมไทยแล้ว และป่าดงพงไพรในสมัยเมื่อ 50-60 ปีก่อนก็เป็นคนละเรื่องกับป่าในปัจจุบัน
จนยากที่คนรุ่นหลังจะจินตนาการถึงได้

นักนิยมไพรและการท่องเที่ยวแบบนิยมไพรในสมัยนั้นเป็นอย่างไร?

การเที่ยวป่าในสมัยเมื่อ 50-60 ปีก่อนไม่ได้มีความสะดวกสบายเหมือนเช่นทุกวันนี้ พาหนะที่จะนำเข้า
ป่าได้นอกจากการเดินเท้าแล้วก็เห็นจะมีแต่เกวียนเพียงอย่างเดียวเท่านั้น และป่าคงสมัยก่อนก็มิได้มี
ความสะดวกสบายสวยงามปลอดภัย ในเมื่อป่ายังเป็นป่าที่แท้จริง ยังเป็นบ้านของสัตว์ป่าที่เจ้าของบ้าน
ออกตระเวนหากินอยู่ทั่วไปนักเที่ยวป่า นักนิยมไพรที่รักจะเข้าไปในป่าในดงเช่นนั้นต้องปรับตัวให้เข้ากับ
ธรรมชาติ และต้องมีความแข็งแรงทรหดไม่น้อย เพราะไม่เพียงต้องผจญกับโรคภัย แต่ยังเต็มไปด้วยภัย
อันตรายจากสัตว์ป่านานาชนิด เรื่องของสัตว์เกเรที่กลายเป็นตำนานป่าไปแล้วในยุคนี้ล้วนเป็นเรื่องจริงที่
เคยเกิดขึ้นมาในอดีต เรื่องเสือกินคนที่จังหวัดยะลาซึ่งชุมถึงขนาดที่ทางราชการต้องเชิญชวนให้นักนิยม
ไพรไปยิงโดยให้เงินค่าหัวก็เป็นเรื่องจริงในปี พ.ศ. 2495 เช่นเดียวกับเรื่องเสือโคร่งที่รวมฝูงกันโจมตีความ
ชาวบ้านที่กำแพงเพชร จนชาวบ้านต้องขอร้องให้คณะนักนิยมไพรชาวกรุงที่เดินทางเข้าไปถึงช่วยกันกำจัด
... เรื่องเช่นนี้ นับว่ายากที่จะเชื่อและเข้าใจได้สำหรับคนที่เติบโตในยุคสมัย "เมืองล้อมป่า" เช่นปัจจุบัน

ในสมัยนั้น ผู้ที่จะจัดทริพตระเวนไพรได้มักจะต้องเป็นผู้ที่มีฐานะอยู่ในขั้นมีอันจะกิน เพราะค่าโสหุ้ยใน
การออกตระเวนไพร ไม่ว่าจะค่าอาหาร ค่าจ้างลูกหาบ ค่าเกวียน นับเป็นเงินจำนวนไม่น้อยทีเดียว นักนิยม
ไพรรุ่นใหญ่ในสมัยนั้นที่จัดว่าเป็นผู้เข้าป่าล่าสัตว์อย่างเป็นเกมกีฬาจริงๆ มีฝีมือ มีน้ำอดน้ำทน มีสปิริต
อย่างที่สุภาพบุรุษพึงจะมี และได้รับการเคารพอย่างสูงจากคนรุ่นหลังก็มี อาทิ พระยาสุรพันธ์เสนีย์
พระศัลยเวทย์วิสิษฐ์ เจ้าเพชรรัตนวงศ์ษา ครูมาลัย ชูพินิจ นายวรกิจ บรรหาร พระองค์เจ้าภานุพันธ์ ยุคล
แน่ละ อาจารย์หมอนายแพทย์บุญส่ง เลขะกุล ก็จัดอยู่ในกลุ่มนี้ด้วยเช่นกัน

การเที่ยวป่าในยุคนั้นเป็นการเที่ยวป่าอย่างมีจารีต มีกติกาที่แม้จะได้ไม่ได้กำหนดเป็นกฎเกณฑ์ขึ้น
แต่นักนิยมไพรที่แท้จริงจะยึดถือเป็นจรรยาบรรณอยู่ในใจเสมอ เรียกกันโดยทั่วไปว่า "ธรรมเนียมพราน"
สุประดิษฐ์ กัณหวานิช ได้กล่าวถึงเรื่องนี้ไว้ว่า

"พรานที่ท่องป่าล่าสัตว์ในสมัยนั้นต้องถือเป็นสัตย์เหมือนกัน หาไม่แล้วจะไม่มีใครอยากจะคบเข้ากลุ่ม
ด้วยเช่น ต้องเลือกยิงสัตว์ตัวผู้ที่โตเต็มที่และมีเขาใหญ่สวยงาม หรือไม่ก็เป็นสัตว์ที่เกเรหรือบาดเจ็บจาก
การถูกล่ามาก่อน และเมื่อตั้งต้นติดตามแกะรอยแล้ว แม้จะพบรอยสัตว์ใหญ่อื่นๆ ก็ต้องไม่สนใจ หากทำ
ให้สัตว์ต้องบาดเจ็บแล้วก็จะต้องติดตามให้จงได้ เพื่อมิให้สัตว์ที่บาดเจ็บนั้นรอดกลับไปทำร้ายผู้อื่นได้
ภายหลัง

การเที่ยวป่าในยุคนั้นหล่อหลอมให้นักนิยมไพรได้รู้จักและเข้าใจชีวิตมากขึ้น ทั้งเรียนรู้จากสภาพธรรมชาติ
จากสัตว์ป่า และจากพรานชาวบ้านให้เป็นผู้ที่อดทนและเสียสละ มีความเป็นลูกผู้ชายที่แท้ มีวิญญาณ
เป็นนักสู้-นักกีฬา

ครูมาลัย ชูพินิจ นักนิยมไพรอาวุโส ได้เคยกล่าวถึงคุณค่าแห่งการเที่ยวป่าในยุคนั้นไว้อย่างน่าฟังว่า

"ข้าพเจ้าเป็นคนหนึ่งผู้มีศรัทธาต่อการใช้ชีวิตกลางแจ้ง โดยเหตุที่ว่ามันเป็นการศึกษาและอบรมให้คน
หนุ่มของเรารู้จักค่าของชีวิตที่มั่นคงแข็งแรงทั้งกายและใจ ชีวิตป่าให้ความสำนึกถึงการเสียสละ ภราดรภาพ
และความเป็นไทอย่างชีวิตอื่นยากจะให้ได้

และทั้งนี้ทั้งนั้น สาระสำคัญของการเข้าป่าก็ไม่ใช่อยู่ที่การล่าสัตว์ หากแต่อยู่ที่การได้เรียนรู้ พบเห็น และ
ใช้ชีวิตอยู่ในธรรมชาติอย่างแท้จริง

สำหรับคุณหมอบุญส่งเอง การท่องเที่ยวไปตามป่าเขาลำเนาไพร เป็นความสุขทางใจที่เริ่มต้นจากความ
รักธรรมชาติที่ก่อตัวขึ้นตั้งแต่วัยเด็ก

ย้อนหลังไปในอดีต โอกาสการเรียนรู้ธรรมชาติของคุณหมอบุญส่งเริ่มขึ้นเมื่อครั้งยังเป็นนักเรียนอยู่ที่
โรงเรียนเบญจมราชูทิศ เวลานั้นกองลูกเสือของโรงเรียนมักจะจัดกองออกซ้อมรบตามอำเภอต่างๆ ถึง
แม้จะเป็นเพียงกองลูกเสือ คณะนักเรียนก็จะต้องเดินทางเข้าไปใช้ชีวิตอยู่ในป่าใหญ่จริงๆ การเดินทาง
ไกล การพักแรมในป่าที่เต็มไปด้วยฝูงสัตว์น้อยใหญ่ ก่อความตื่นตาตื่นใจ และชวนให้ท่านรักและหลง
ใหลในความน่าทึ่งของธรรมชาติและชีวิตป่ามาตั้งแต่นั้น

แม้เมื่ออย่างเข้าวัยหนุ่ม และเช้าเรียนเตรียมแพทยศาสตร์ในแผนกอักษรศาสตร์และวิทยาศาสตร์ จุฬา
ลงกรณ์มหาวิทยาลัย ความรักในป่าเขาและความสนใจในธรรมชาติของท่านก็ไม่ได้จางลงไป หากแต่
การศึกษาในเชิงธรรมชาติวิทยา และวิทยาศาสตร์ กลับส่งเสริมให้ท่านสนใจกับชีวิตธรรมชาติและสัตว์
ป่ามากขึ้นตามลำดับ และนี่เองที่ทำให้การออกตระเวนไพรของคุณหมอบุญส่ง มี "กำไร" ที่ต่างออกไป
จากนักนิยมไพรท่านอื่นๆ กำไรจากากรเดินป่า ไม่ใช่จำนวนของสัตว์ที่ยิงได้ ไม่ใช่เขาสัตว์ที่สวยงาม
หากแต่เป็นเรื่อราวและพฤติกรรมของสัตว์ป่าที่น้อยคนนักจะได้เรียนรู้

และกำไรอันนั้นก็ได้กลายเป็นคุณูปการอันใหญ่หลวงต่อวิชาการทางด้านสัตว์ป่าของเมืองไทย ความรู้
ความชำนาญอันเกิดจากการเที่ยวป่าและติดตามสังเกตพฤติกรรมของสัตว์ป่ามานานปี ประสบการณ์
ตรงที่ท่านได้รับเหล่านี้ ต่อมาภายหลังได้เกิดเป็นตำราสัตวศาสตร์ที่ท่านเขียนขึ้นไว้มากมายอย่างที่ไม่
เคยมีใครเขียยนมาก่อน ไม่ว่าจะเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในเมืองไทย (Mammals of Thailand) คู่มือดู
นก (Bird Guide of Thailand) ที่ได้รับความเชื่อถือและยอมรับจากทั่วโลก รวมทั้งบทความเชิงวิชาการ
เกี่ยวกับป่าไม้และสัตว์ป่าอีกจำนวนมาก ... จะมีใครเล่าที่รู้เรื่องกระทิงได้ดีไปกว่าผู้ที่เฝ้าติดตามรอยของ
มันไปเป็นวันๆ ผ่านทั้งป่าโปร่งและดงดิบกว่าที่จะเข้าถึงตัวกระทิงได้ ใครจะได้เห็นพฤติกรรมของฝูงนก
เขาเปล้านับร้อยนับพันที่ลงกินน้ำกลางโป่งน้ำซับ นอกจากคนผู้ซุ่มซ่อนในพุ่มไม้ริมโป่งอย่างเงียบกริบ

มาถึงสมัยหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ความหมายของคำว่า "นิยมไพร" และ "นักนิยมไพร" ก็เริ่มถูกทำให้บิด
เบือนไป ...

ประเทศไทยช่วงหลังสงครามสงบ อุปกรณ์การรบต่างๆ มีเหลือทิ้งอยู่มากมาย ด้วยอาวุธและพาหนะเหลือ
ใช้จากสงครามซึ่งสามารถหาซื้อได้ในราคาไม่แพงนี่เอง ทำให้จำนวนคนที่เขช้าไปเที่ยวป่าล่าสัตว์มีมาก
ขึ้นประกอบกับการตัดถนนหนทางใหม่ๆ เปิดทางเข้าสู่ป่าดง ภายใต้ยุคฟื้นฟูเศรษฐกิจหลังสงคราม ยิ่ง
เป็นการอำนวยความสะดวกให้คนเข้าถึงป่าได้ง่ายเข้า ... การเดินทางด้วยเกวียนเป็นแรมวันแรมเดือนได้
กลายเป็นตำนานของการเที่ยวป่า การใช้รถจี๊ปส่องไฟล่าสัตว์ตามราวป่าในยามค่ำคืน กลายเป็นภาพที่เห็น
เจนตาแทบทั่วทุกป่า ยุคแห่งการล้างผลาญทำลายสัตว์ป่าอย่างยับเยินที่สุดได้เริ่มขึ้น ในขณะเดียวกัน
นโยบายพัฒนาเศรษฐกิจไปสู่การเป็นประเทศอุตสาหกรรมและการส่งเสริมการปลูกพืชเศรษฐกิจ เพื่อการ
ส่งออกที่ได้เริ่มก่อตัวขึ้น ก็นำไปสู่การทำลายป่าอย่างมหาศาล

คุณหมอบุญส่งและเพื่อนนักนิยมไพร ยังคงออกท่องเที่ยวป่าเช่นที่เคยแต่ครั้งแล้วครั้งเล่าที่ท่านได้พบ
การล่าสัตว์อย่างไม่ถูกต้อง ทั้งการล่าโดยไม่เลือกว่าจะเป็นคัวเมียหรือลูกอ่อนการใช้ปืนกลยิงสัตว์บาด
เจ็บล้มตายกันเป็นฝูงๆ แล้วปล่อยให้เน่าตายอยู่ในป่า สัตว์ป่าไม่เพียงแต่ถูกล่าไปอย่างไม่เลือกเท่านั้น
แต่ป่าดงพงไพรอันเป็นบ้านของพวกมันก็ได้ถูกทำลายลงไปด้วย

คุณหมอบุญส่งและมิตรสหายนักนิยมไพรรุ่นเก่าได้จับตามองปรากฎการณ์นี้ด้วยความห่วงใยในอนาคต
ของทรัยากรธรรมฃาติในประเทศไทย

และไม่นานหลังจากนั้น ตำนานบทแรกของการอนุรักษ์ในเมืองไทยก็ได้เริ่มต้นขึ้น

นิยมไพรสมาคม ตำนานบทแรกของการอนุรักษ์

"ป่าไม้ก็ดี สัตว์ป่าก็ดี เป็นทรัพยากรอันมีค่าของชาติ คือเป็นของของพวกเราชาวไทยทุกๆ คน แต่ในปัจจุบัน
นี้ ของป่าและสัตว์ป่าเหล่านี้หาได้เป็นของของชาวไทยส่วนรวมไม่ ชาวไทยส่วนใหญ่หาได้รับผลประโยชน์
จากทรัพยากรของชาติชิ้นนี้โดยที่วถึงกันตามสมควรไม่ สัตว์ป่ากลับไปตกเสมือนหนึ่งเป็นกรรมสิทธิ์ของ
พรานป่าบางคน และนักล่าสัตว์จำนวนน้อย ...

"พวกเรานักล่าสัตว์ เรารู้ถึงความไม่เสมอภาคของชาวเราในเรื่องการใช้ทรัพยากรของชาติชิ้นนี้เป็นอย่างดี
พวกเราจึงรวมหัวกันจัดตั้งเป็นสมาคมขึ้นเรียกว่า นิยมไพรสมาคม เพื่อเร่งร้องให้รัฐบาลจัดการเรื่องนี้ให้
เหมาะสม
บุญส่ง เลขะกุล "วินาศกรรมแห่งป่าไม้และสัตว์ป่าของชาติ"

ปี พ.ศ. 2496 องค๋กรเอกชนเพื่อการทำงานด้านการอนุรักษ์ธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมแห่งแรกในเมืองไทย
ก็ได้ก่อกำเนิดขึ้น โดยกลุ่มคนที่ครั้งหนึ่งเคยได้ออกท่องป่าล่าสัตว์กันมาก่อน คุณหมอบุญส่งและเพื่อ
นักนิยมไพรได้รวมตัวกันก่อตั้ง "นิยมไพรสมาคม" (Association the Conservation of Wild Life-ACW)
ขึ้นเพื่อร่วมมือกันทำงานรักษาธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมอย่างจริงจัง โดยมีพระอินทรสรศัลย์ นักนิยมไพร
อาวุโสเป็นนายกสมาคมคนแรก และตัวคุณหมอบุญส่งเป็นเลขานุการสมาคม ซึ่งในเวลาต่อมา คุณหมอ
ก็ได้ดำรงตำแหน่งเลขาธิการ และเป็นกำลังหลักอันสำคัญยิ่งในการดำเนินงานของสมาคมในทุกด้าน

นิยมไพรสมาคมเปิดตัวเองด้วยจุดยืนที่แจ่มชัดในการส่งเสริมและเรียกร้องให้มีการดูแลรักษาทรัพยากร
ธรรมชาติ โดยเฉพาะป่าไม้และสัตว์ป่าหากแต่ในยุคสมันที่แม้แต่คำว่า "อนุรักษ์" ยังไม่เกิดมีขึ้นในประเทศ
ไทย ในยุคสมัยที่ทรัพยากรธรรมชาติทั้งป่าและล่าสัตว์ยังคงอุดมสมบูรณ์จนไม่มีใครนึกไปถึงว่าสิ่งเหล่านี้
จะมีวันหมดสิ้นไปจากประเทศได้ ป่าไม้และสัตว์ป่ายังคงมีให้ถางทำลายและยิ่งเล่นกันอย่างเหลือเฟือ
การพูดถึงการรักษาป่า รักษาสัตว์ จึงกลายเป็นเรื่องเหลวไหลไร้สาระที่ไม่มีหน่วยงานใดให้ความสนใจ
ซ้ำร้ายตัวคุณหมอบุญส่งเองในฐานะหัวหอกที่ออกรณรงค์เรียกร้องให้มีการสงวนรักษาทรัพยากรธรรมชาติ
ยังถูกค่อนแคะวิพากษ์วิจารณ์ต่างๆ นานาจากกลุ่มพรานคนเมืองผู้นิยมการล่าสัตว์เป็นชีวิต รวมทั้งผุ้ที่
เกรงว่าจะสูญเสียผลประโยชน์ชีวิตวัยหนุ่มเมื่อครั้งออกเที่ยวป่าล่าสัตว์ กลายเป็นที่มาของคำโจมตีทำนอง
ว่าคุณหมอรักษาสัตว์ป่าเอาไว้ให้พวกเดียวกันเองถลุงเล่น รวมไปถึงการตราหน้าว่าเป็นนักบุญใจบาป

สภาพการณ์เช่นว่าทำให้การต่อสุ้ในเชิงอนุรักษ์ของคุณหมอเป็นไปอย่างโดดยเดี่ยวยิ่ง ทว่าเสียงวิพากษ์
วิจารณ์ความไม่เข้าใจของผู้คน ตลอดจนการทำงานที่ขาดความร่วมมือจากรัฐและหน่วยงานอื่นใด ทั้ง
หลายทั้งปวงก็ไม่ได้ทำให้คุณหมอบุญส่งหมดกำลังใจหรือท้อแท้แต่อย่างใด กลับยิ่งกระตุ้นเตือนให้
คุณหมอเร่งปูพื้นฐานงานอนุรักษ์ และสร้างกระแสให้ประชาชนทั่วไปได้เข้าใจถึงความสำคัญของทรัพยากร
ธรรมชาติ เข้าใจถึงคุณค่าของป่าและสัตว์ป่าเพิ่มมากขึ้น

ห้องโถงขนาดใหญ่ในบ้านพักของคุณหมอบุญส่งเองได้กลายเป็นสำนักงานของนิยมไพรสมาคม รวมทั้ง
จัดแต่งห้องขึ้นในลักษณะของพิพิธภัณฑ์ทางธรรมชาติวิทยา โดยรวบรวมเอาสัตว์หายากนานาชนิดมาจัด
แสดงไว้ตั้งแต่เขาสมัย-สัตว์มีเขาที่สวยงามที่สุดที่มีอยู่ในประเทศไทยเพียงแห่งเดียวในโลก และได้สูญสิ้น
เผ่าพันธุ์ของมันไปแล้วก่อนที่คุณหมอจะได้พบ เขากระทิง วัวแดง กูปรี และเขาสัตว์จากต่างประเทศที่คุณ
หมอแลกเปลี่ยนมาเพี่อใช้ในการศึกษา ตำราชั้นดีจากต่างประเทศว่าด้วยเรื่องธรรมชาติวิทา การอนุรักษ์ป่า
และทรัพยากรธรรมชาติได้ถูกสั่งเข้ามาเป็นจำนวนมากเพื่อสนับสนุนงานเผยแพร่ความรู้ทางธรรมชาติและ
การสงวนรักษาทรัพยากรของประเทศออกสู่ประชาชน การรวบรวมตัวอย่างนก แมลง ผีเสื้อ สัตว์เลื้อยคลาน
ฯลฯ ก็ได้เริ่มเกิดขึ้นอย่างจริงจัง เพื่อจัดทำเป็นตำราและคู่มือเกี่ยวกับสัตว์ชนิดต่างๆ ที่มีในเมืองไทย ก่อน
ที่สัตว์เหล่านี้จะสูญหายหมดสิ้นไปจากแผ่นดิน กิจกรรมของนิยมไพรสมาคม เกิดขึ้นอย่างมากมกายด้วย
พลังทุ่มเทอย่างสุดตัวของคุณหมอบุญส่ง ไม่ว่าจะด้วยกำลังแรง กำลังใจ รวมถึงกำลังทรัพย์ ท่านออกเผย
แพร่ความรู้เกี่ยวกับธรรมชาติของป่าและสัตว์ป่า เพื่อปลูกฝังนิสัยรักและหวงแหนในทรัพยากรธรรมชาติให้
แก่ประชาชนทั่วไป เดินทางไปบรรยายประกอบการฉายสไลด์หรือภาพยนตร์ชีวิตสัตว์ที่ถ่ายทำเองตาม
สถานที่ต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นโรงเรียน มหาวิทยาลัย ตลอดจนกระทั่งวัด ทั่วทั้งกรุงเทพฯ และต่างจังหวัด กิจ
กรรมของนิยมไพรสมาคมยังรวมไปถึงการจัดนำเที่ยวเพื่อศึกษาเรื่องการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติให้แก่
ครู นักเรียน นอกจากนี้ทางสมาคมฯ ยังเปิดรับสมาชิกทั้งผู้ใหญ่และเยาวชน ที่ได้เป็นอีกทางหนึ่งที่ช่วยเพิ่ม
แนวร่วมการอนุรักษ์ให้กว้างขึ้น ในช่วงเลานั้นเองคุณหมอบุญส่งก็ได้หันมาเขียนหนังสือและบทความ
ต่างๆอย่างจริงจัง บทความของท่านล้วนแต่กระตุ้นให้สังคมและรัฐบาลยุคนั้นเห็นความสำคัญของการ
สงวนรักษาธรรมฃาติ ท่านเปิดคอลัมน์ในหนังสือพิมพ์สยามรัฐ เสริมแง่คิดให้ผู้อ่านเกิดใจรักในธรรมชาติ
เขียนบทความเรื่องนกในประเทศไทย โดยลงรูปที่ถ่ายและเขียนขึ้นเอง ตีพิมพ์ในวารสารวิทยาศาสตร์
เขียนเรื่องเที่ยวป่าลงติดต่อกันในนิตยสารชัยพฤกษ์โดยมีเนื้อหาส่วนหนึ่งเรียกร้องให้รัฐบาลออกกฎหมาย
คุ้มครองสัตว์ป่า ฯลฯ

และด้วยความเชื่อที่ว่า การรักษาธรรมชาติจะสำเร็จลงได้ต้องให้ชาวบ้านในท้องถิ่นชนบทเข้ามามีส่วน
ร่วมในขบวนการอนุรักษ์ด้วย คุณหมอบุญส่งจึงได้ผลักดันให้เกิดสาขาของนิยมไพรสมาคมในต่างจังหวัด
ขึ้น โดยเริ่มที่จังหวัดกาญจนบุรีเป็นแห่งแรกเมื่อปี พ.ศ. 2500 นิยมไพรสมาคมสาขากาญจนบุรีก็ได้เป็น
อีกแรงหนึ่งที่ช่วยเผยแพร่เรื่องการรักษาทรัพยากรธรรมชาติออกไปอย่างแข็งขัน มีการลงทุนร่วมแรงทำ
ป้ายถาวรเรียกร้องให้สงวนพันธุ์สัตว์ป่าปักไว้ตามถนนใหญ่ในเขตจังหวัดกาญจนบุรี แสดงความต่อต้าน
ต่อนักล่าสัตว์ป่าในสมัยนั้น

มาในปี พ.ศ. 2501 นิยมไพรสมาคมก็ได้ออกหนังสือรายเดือนฉบับสำคัญเล่มหนึ่งออกมา หน้าแรกของ
หนังสือ เน้นย้ำจุดยืนของสมาคมฯอย่างเด่นชัด โดยระบุว่า "นิยมไพรเป็นหนังสือรายเดือนเพื่อเรียกร้อง
ความเป็นธรรมให้เหล่าสัตว์ป่า" นิตยสารเล่มนี้อาจนับเป็นนิตยสารเล่มแรกของไทยที่ชูประเด็นการอนุรักษ์
ทรัพยากรธรรมฃชาติ เนื้อหาในเล่มล้วนเป็นเรื่องราวความรู้เกี่ยวกับธรรมชาติ ป่า และ ชีวิตสัตว์ รวมไปถึง
บทความรณรงค์เพื่อสงวนรักษาป่าและสัตว์ป่าที่ในเวลานั้นไม่เคยมีใครพูดถึง นิตยสารนิยมไพรได้รับการ
ตอบรับจากผู้อ่านจำนวนไม่น้อย และแตกแขนงออกไปเป็น "ข่าวนิยมไพร" ที่มีบทความและข่าวทั้งภาษา
ไทยและภาษาอังกฤษ รวมถึง "สารนิยมไพร" ที่จัดทำขึ้นเพื่อเยาวชนด้วย

ช่วงระยะเวลาหนึ่งของการต่อสู้และรณรงค์เรื่องป่าไม้และสัตว์ป่าอย่างจริงจังและต่อเนื่อง ได้สร้างสมแนว
ร่วมของการอนุรักษ์ขึ้นทีละน้อย แม้จะยังเป็นเพียงกระแสที่แผ่วเบาจนแทบไม่อาจสัมผัสได้ และตัวคุณ
หมอบุญส่งเองยังคงโดดเดี่ยวอยู่บนเวทีการต่อสู้เพื่อสงวนรักาาป่าและสรรพสัตว์ ทว่าความหมายของ
คำว่า "อนุรักษ์" ก็ได้ปรากฏนิยามขึ้นแล้วอย่างน้อยก็ในหัวใจของคนกลุ่มหนึ่ง และในวงกว้างชื่อ "หมอ
บุญส่ง" ก็ปรากฏคู่มาในทุกครั้งที่มีการกล่าวถึงป่าไม้และสัตว์ป่า นอกเหนือไปจากการเป็นนักธรรมชาติ
วิทยาที่รอบรู้อย่างหาตัวจับยาก

ในเวลานั้น หากมีเรื่องเกี่ยวกับสัตว์ป่าและป่าไม้ ใครๆ ก็ต้องนึกถึงหมอบุญส่ง สวนสัตว์เอง เมื่อได้สัตว์
ป่าชนิดใหม่มา ก็ต้องเชิญหมอบุญส่งมาชมก่อนใครๆ

และเช่นเดียวกัน หากมีใครสักคนแสดงความสนใจหรือเป็นห่วงเป็นใยในป่าไม้และสัตว์ป่าขึ้นมา คน
คนนั้นก็ไม่พ้นต้องถูกเรียกกันว่าเป็นคนไอ้พวกหมอบุญส่ง

นักสู้ชื่อบุญส่ง

"แทบทุกวันทุกคืน ข้าพเจ้าได้ฟังแต่วิทยุที่บ้านของของข้าพเจ้าร้องเพลงปลุกใจว่า "รักษาดินแดนไทยไว้
ให้ลูกหลาน" ฟังดูเขาปลุกใหม่ๆ ก็รู้สึกว่าตื่นแล้ว หายง่วงดี แต่ฟังไปหลายๆ ปีแล้วก็กลับง่วงเหงาหาวน
อนเสียยิ่งกว่าเดิม เพราะตื่นมาตั้งตาคอย-ขอย-คอย มาตั้งหลายปี คอยจนกระทั่งสัตว์หมดผืนแผ่นดิน
ไทยไปแลัวตั้งหลายอย่างก็ยังไม่เห็นมีท่าอะไรเลยการรักษาแผ่นดินไทยไว้ให้ลูกหลานนั้นความจริงใครๆ
ก็ทำได้ แต่การรักษาทรัพยากรของชาติไว้ให้ลูกหลานนั่นสิ เป็นเรื่องที่ทำยาก เป็นหน้าที่ที่รัฐควรรีบจัดการ
ทำ เพื่อรักษาแผ่นดินและทรัพยากรของแผ่นดินไว้ให้แก่ลูกหลานสืบไป(บุญส่ง เลขะกุล "ธรรมชาตินานา
สัตว์")

ถ้าปากกาเป็นอาวุธ สำนวนและลีลาการเขียนแบบทีเล่นทีจริง เหน็บแนมแกมประชดของคุรหมอบุญส่ง
ก็คงนักเป็นด้ามหอกที่คอยกระทุ้งสีข้างรัฐบาลในเวลานั้นให้หันกลับมาเหลียวแลและจัดการกับทรัพยากร
ของชาติ

การทำงานของนิยมไพรสมาคม โดยโต้โผใหญ่ที่ชื่อบุญส่ง เลขะกุล ในครั้งนั้น นับเป็นการทำงานที่แหลม
คมและจู่โจมอย่างตรงเป้าหมายเสมอ พร้อมๆ กับการดำเนินการสร้างความเข้าใจในเรื่องป่า สัตว์ป่า และ
ทรัพยากรธรรมชาติสู่ประชาชน ภาครัฐบาลที่นับเป็นส่วนสำคัญที่สุดที่จะทำให้การรณรงค์ทั้งหลายส่งผล
ออกมาเป็นรูปธรรม ก็เป็นอีกเป้าหมายหนึ่งของสมาคมฯ และคุณหมอบุญส่งในการเรียกร้องและรณรงค์
ในเรื่องดังกล่าว

งานชิ้นแรกๆ ของนิยมไพรสมาคมก็คือ ผลักดันให้รัฐบาลออกกฎหมายที่สามารถป้องกันการทำลาย
ทรัพยากรธรรมชาติออกมา ไม่ว่าจะเป็นพระราชบัญญัติคุ้มครองสัตว์ป่า หรือกฎหมายคุ้มครองพื้นที่ป่า
ในรูปของวนอุทยาน

การรณรงคืในปัญหาสิ่งแวดล้อมและการอนุรักษ์ธรรมชาติต่อภาครัฐบาลในเวลานั้น ออกจะเป็นการทำ
งานที่ล้ำยุคสมัยไปมาก เพราะทั้งรัฐบาลและนัการเมืองสมัยนั้นไม่มีใครสนใจต่อากรรักษาธรรมชาติกัน
เลย คุณหมอบุญส่งจึงต้องทำงานอย่างหนัก ทั้งงานรณรงค์ งานวิชาการ และงานเผยแพร่ความคิด เพื่อ
ที่จะกระตุ้นให้ผู้แทนราษฎรในยุคนั้นหันมาสนใจอนุรักษ์สัตว์ป่าในหลายๆ ครั้งท่านถึงกับต้องลากเขา
สัตว์ ทั้งเขาสมัน ละองละมั่ง ถูลู่ถูกังเข้าไปที่รัฐสภาเพื่อเรียกร้องแทนเสียงของสัตว์ป่าต่อนักการเมือง
โดยที่ท่าานเองก็ยังไม่รู้ว่าคนเหล่านั้นจะยอมให้ท่านเข้าไปในสภาหรือไม่

ท่านเคยรำพึงถึงความไม่ใส่ใจของนักการเมืองยุคนั้นไว้ว่า "ส่วนมากมักถือว่าตัวเองเป็นผู้แทนของราษฎร
ไม่ใช่ผู้แทนของสัตว์ป่า ราษฎรเป็นผู้เลือก สัตว์ป่าไม่ได้เลือกเขา ฉะนั้นการที่จะไปขอร้องเขาให้ออก พ.ร.บ.
คุ้มครองสัตว์ป่าให้คนฆ่าน้อยลงกว่าเดิม เขาถือว่าเป็นการตัดสิทธิ์ของราษฎร เขาจึงปฏิเสธไม่ยอมช่วยด้วย"

การทำงานของสมาคมฯ และคุณหมอบุญส่งเข้มข้นขึ้นตามดีกรีของการทำลายป่า และการล่าสัตว์อย่าง
ล้างผลาญในยุคนั้น คุณหมอแสดงความคิดเห็นผ่านทางหน้าหนังสือพิมพ์ เขียนบทความตามที่ต่างๆ
กระตุ้นเตือนรัฐบาลและประชาชนให้ตระหนักถึงผลเสียที่จะได้รับจากการทำลายธรรมชาติและสภาพแวด
ล้อม ในบทความหากป่าไม้ยังอยู่ยั้ง ยืนยง ที่คุณหมอเขียนลงในสยามรัฐรายวัน ยังได้กระตุ้นเตือนให้เห็น
ถึงความสำคัญของทรัพยากรธรรมชาติที่ผู้คนในยุคนั้นพากันละเลย

"ป่าไม้เป็นทรัพยากรอันสำคัญที่สุดของประเทศไทย ประเทศไทยเป็นประเทศกสิกรรม ไม่ใช่เป็นประเทศ 
อุตสาหกรรม เราต้องซื้อของเขามาใช้ตั้งแต่กระดาษชำระ ไม้จิ้มฟัน จนกระทั่งถึงรถยนต์และเครื่องบิน
อุตสาหกรรมที่เราพอทำได้โดยไม่ต้องซื้อจากที่อื่น ก็เห็นมีแต่น้ำอัดลม บุหรี่และแม่โขง ซึ่งก็เป็นของที่
กินหมดไปเผาหมดไป โดยไม่ทำรายได้เช้าประเทศแม้แต่สตางค์เดียวก็ว่าได้ ฉะนั้นประเทศไทยจึงไม่
ควรลืมฐานะของตนว่าตนเป็นแค่เพียงชาวไร่ ชาวสวน ซึ่งจะต้องฝากผีฝากไข้ในอนาคตของตนกับ
ทรัพยากรธรรมชาติของตนเท่านั้น"

หันมามองการทำงานอนุรักษ์ในปัจจุบัน ยุคที่เรื่องของการอนุรักษ์เป็นเรื่องที่ทุกฝ่ายให้ความสนใจ หลาย
หน่วยงานทั้งภาครัฐและเอกชนพร้อมที่จะให้ความร่วมมือ กระนั้นหากจะหวังผลออกมาเป็นรูปธรรมกัน
จริงๆ ก็ยังแสนยาก เมื่อมองย้อนไปในอดีต การต่อสู้เพื่อสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติเมื่อหลายสิบ
ปีก่อนของคุณหมอบุญส่ง ก็ยิ่งโดเดี่ยวและยากลำบากกว่าหลายเท่า หลาย ๆ ครั้งการดำเนินงานอย่าง
เถรตรงกลายเป็นหอกข้างแคร่ที่สร้างความไม่พอใจให้กลุ่มผู้เสียผลประโยชน์ คุณหมอได้เคยบรรยายถึง
สภาพการณ์ในช่วงเวลานั้นไว้ว่า

"สมาคมรู้ตัวดีว่า งานของสมาคมยิ่งมากขึ้นก็ยิ่งทำให้มีศัตรูเพิ่มมากขึ้น ทั้งศัตรูทางการเมืองและศัตรูจาก
ผู้ที่มีผลประโยชน์ขัดกัน พรรคการเมืองและผู้แทนราษฎรหลายคนที่ใช้ป่าไม้เป็นเครื่องหาเสียงก็เห็นสมาคม
เป็นศัตรู พยายามหาเรื่องใส่ร้ายให้ทางราชการสั่งยุบสมาคม หรือหาเรื่องให้เนรเทศกรรมการบางคนออก
นอกประเทศ
(เรื่องของนิยมไพรสมาคมและกลุ่มอนุรักษ์ต่างๆ)

แต่นักสู้ที่ไม่เคยถอยอย่างคุณหมอบุญส่ง ก็ยังคงเดินหน้าทำงานของตนต่อไป เมื่อมีเรื่องที่จะทักท้วง
หรือเสนอรัฐบาล สมาคมฯ จะทำหนังสือถึงรัฐบาล แล้วขอเข้าพบนายกรัฐมนตรีโดยตรง แม้ว่าการทำงาน
ของท่านจะอยู่ในสมัยที่บ้านเมืองตกอยู่ในเงื้อมเงาของระบบเผด็จการและอำนาจมืด ท่านก็ยังคงปฎิบัติ
หน้าที่ของนักอนุรักษ์อย่างเต็มกำลังโดยถือความบริสุทธิ์ใจเป็นที่ตั้ง ท่านได้นำคณะกรรมการของนิยมไพร
สมาคมเข้าพบนายกรัฐมนตรีถึง 2 ครั้ง 2 คน ใน 2 รัฐบาล ทั้งจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ และจอมพลถนอม
กิตติขจร ท่านได้เข้าไปพูดต่อสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรที่รัฐสภา ขอให้นักการเมืองเหล่านั้นช่วยกันสนับ
สนุน พ.ร.บ. สงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า กับ พ.ร.บ. อุทยานแห่งชาติให้ออกมา

หลังจากการรณรงค์เรียกร้องในรูปแบบต่างๆ ด้วยความอุตสาหะการเสนอให้รัฐบาลออกพระราชบัญญัติ
สงวนและคุ้มครองสัตว์ป่าครั้งแล้วครั้งเล่า รวมถึงการตระเวน ล็อบบี้กับบรรดา ส.ส.ให้เห็นถึงความสำคัญ
ของป่าไม้และสัตว์ป่า ความสำเร็จก้าวแรกของนิยมไพรก็บังเกิดขึ้น เมื่อสภาผู้แทนราษฎรได้ผ่านพระราช
บัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่าออกมาในปี พ.ศ. 2533 และในปีถัดมาก็ออกพระราชบัญญัติอุทยาน
แห่งชาติตามมาอีก 1 ฉบับ ผลที่ตามมาก็คือ มีการประกาศพื้นที่บางแห่งให้เป็นป่าอนุรักษ์ในรูปของอุทยาน
แห่งชาติ และเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า รวมทั้งวนอุทยานและเขตห้ามล่าสัตว์ป่าอีกมากมายที่รู้จักกันอยู่ใน
ปัจจุบัน

อุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ อุทยานแห่งชาติแห่งแรกของไทย ก็นับเป็นตัวอย่างอันดีของผลงานจากการ
ผลักดันของคุณหมอบุญส่ง ครั้งนั้นโดยการร่วมงานกับพ่อเลี้ยงพงษ์สวัสดิ์ สุริโยทัย ซึ่งสนิทสนมกับจอม
พลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ นายกรัฐมนตรีในสมัยนั้น คุณหมอและพ่อเลี้ยงได้ชักชวนให้จอมพลสฤษดิ์ขึ้นเครื่อง
เฮลิคอปเตอร์ สำรวจสภาพดงพญาเย็น-ป่าดงดิบอันยิ่งใหญ่ของเมืองไทย ภาพของดงพญาเย็น จาก
เฮลิคอปเตอร์ที่ปรากฏต่อสายตาท่านนายกรัฐมนตรี เป็นภาพของดงดิบที่เว้าแหว่งเป็นหย่อม ๆ จอมพล
สฤษดิ์ผู้ซึ่งไม่เคยคิดว่าป่าไม้ในเมืองไทยจะมีวันหมดสิ้นไปได้จึงได้ตระหนักถึงหายนะของป่าที่กำลัง
จะเกิดขึ้น ผลจากการขึ้น ฮ.ครั้งนั้น ได้กลายมาเป็นการประกาศจัดตั้งอุทยานเขาใหญ่ในเวลาต่อมา.

ในยุคสมัยปัจจุบัน ปัญหาสิ่งแวดล้อมกลายเป็นเรื่องใหญ่ ไม่เพียงในระดับประเทศเท่านั้น แต่สิ่งแวดล้อม
ได้กลายเป็นปัญหาหลักที่ท้าทายภูมิปัญญาของมนุษยชาติอู่ในปัจจุบัน การสูญเสียป่าเขตร้อนเป็นเรื่อง
ที่นานาชาติให้ความห่วงใย สำหรับประเทศไทยเอง ทั้งหน่วยงานของรัฐและเอกชนก็มีการพูดถึงการแบ่ง
พื้นที่ป่าเป็นป่าอนุรักษ์และป่าเศรษฐกิจ กรมป่าไม้เพิ่งจะเริ่มทำแผนแม่บทในการใช้ประโยชน์และการจัด
การในป่าอนุรักษ์ แต่หากได้นึกทบทวนศึกษาจากสิ่งที่เคยมีมา ก็เห็นได้ว่า เรื่องราวต่างๆ เหล่านี้ไม่ใช่
เรื่องใหม่เลย เพราะอย่างน้อยคุณหมอบุญส่งก็ได้เคยกล่าวเชิงเสนอแนะถึงการแก้ไขด้วยวิธีการเหล่านี้
มาแล้วทั้งสิ้น ในบทความ "หากป่าไม้ยังอยู่ยั้ง ยืนยง" อีกเช่นกัน ที่ท่านได้กล่าวถึงกรณีนี้ว่า

รัฐบาลจะต้องมีนโยบายรีบวางเขตกันเสียให้แน่นอนโดยเร็วว่า ที่ตรงไหนจะมีนโยบายให้ทำอะไรให้แน่
นอนเช่น ตรงไหนจะรักษาให้เป็นป่าไว้อย่างถาวร ตรงไหนจะเปิดให้เป็นที่กสิกรรม ตรงไหนจะเก็บไว้ให้
เป็นทุ่งสัตว์เลี้ยง ตรงไหนจะให้เป็นต้นน้ำลำธาร ตรงไหนจะเปิดให้เป็นวนอุทยาน ตรงไหนจะให้เป็นแหล่ง
สัตว์ป่า หรือเกมปริเซฟ ฯลฯ รัฐบาลควรวางเขตให้แน่นอนเด็ดขาดกันเสียที ทำเป็นรัฐบาลยายแก่ที่ไม่วาง
นโยบายอะไรให้แน่นอนเช่นนี้ เรื่องบุกรุกโค่นถางทำลายป่า และทำลายต้นน้ำลำธารจึงเกิดมีขึ้นอย่างไม่
มีที่สิ้นสุดอย่างที่เห็นๆ กันอยู่แล้ว แล้วเราจะไปโทษราษฎรก็ไม่ถูก เพราะตัวรัฐบาลเองก็ยังไม่รู้ว่าที่ไหนจะ
มีนโยบายให้ทำอะไร แล้วตาสีตาสาแกจะไปตรัสรู้ได้อย่างไร

ข้อเขียนของท่านแม้จะมีอายุกว่า 30 ปี เขียนขึ้นเมื่อครั้งประเทศไทยยังมีพื้นที่ป่าไม้กว่าร้อยละ 60 ของ
พื้นที่ประเทศ แต่ข้อเขียนนั้นก็ยังคงทันสมัยมาจนปัจจุบัน เช่นเดียวกับพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครอง
สัตว์ป่า พ.ศ. 2503 และพระราชบัญญัติอุทยานแห่งชาติ พ.ศ. 2504 ที่ท่านได้มอบเป็นมรดกแก่คนรุ่นหลัง
และยังประโยชน์มหาศาลมาจนทุกวันนี้
นับเป็นผลงานอีกชิ้นหนึ่งของคุณหมอบุญส่ง ที่สังคมไทยใช้เวลาอีกเกือบ 30 ปีต่อมา ในการรับรู้ว่าพื้นที่
ป่าที่ยังหลงเหลืออยู่เพียงเล็กน้อยในประเทศนี้ เกือบทั้งหมดรักษาไว้ได้ก็เพราะเป็นพื้นที่อุทยานแห่งชาติ
หรือเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเท่านั้น หากไม่มีพระราชบัญญัติทั้ง 2 ฉบับออกมาคงไม่มีใครตอบได้ว่า ป่าใหญ่
หลายต่อหลายแห่ง ยังจะคงสภาพให้เราได้พบเห็นอย่างในปัจจุบันหรือไม่

คุณหมอบุญส่งนับเป็นแบบอย่างที่ดีของนักอนุรักษ์ธรรมชาติในปัจจุบัน ท่านเป็นผู้ที่มองสิ่งต่างๆ ด้วย
เหตุและผล โดยอาศัยข้อมูลจริงเป็นพื้นฐานไม่ยึดติดกับแนวคิดของตนแต่เพียงอย่างเดียว

เมื่อครั้งที่มีการริเริ่มสร้างเขื่อนยันฮีหรือเขื่อนภูมิพลนั้น คุณหมอเองก็เป็นคนหนึ่งที่ให้ความเห็นสนับสนุน
ในเวลานั้นเขื่อนภูมิพลเป็นเขื่อนขนาดยักษ์แห่งแรกในเมืองไทย ยังไม่มีการศึกษาถึงผลกระทบจากการ
สร้างเขื่อนขนาดใหญ่ทั้งสิ้น ในเวลานั้นท่านเชื่อว่า ประเทศจะพัฒนาไปได้ต้องมีแหล่งพลังงานใช้สอย
และประการสำคัญเมื่อมีไฟฟ้า ความต้องการใช้ไม้ในการหุงต้มก็จะลดน้อยลง เป็นการลดปัญหาการทำ
ลายป่าจากชาวบ้านลงด้วย ท่านได้เขียนบทความสนับสนุนในเรื่องนี้ว่า

... สรุปผลของเขื่อนภูมิพลแล้วเห็นว่า เป็นโครงการที่จะทำประโยชน์ให้แก่ประเทศไทยอย่างมหาศาล คุ้ม
ค่าที่รัฐบาลจะลงทุนก้อนใหญ่ๆ ไป (พูดตามผลของการคำนวณ และขอบนบาลเทพยดาฟ้าดินให้ได้ผล
อย่างว่านั้นเถิด) ประโยชน์จากเขื่อนนี้ก็มีมากมาย ไฟฟ้าจะมีใช้ทั่วถึงทั้งภาคเหนือและภาคกลางของ
ประเทศไทย แรงไฟฟ้าสูง ค่ายูนิตไฟฟ้าจะถูกลง โรงงานอุสาหกรรมต่างๆ จะมีตั้งมากขึ้น ผลิตผลต่างๆ
จากอุตสาหกรรมจะมีราคาถูกลง ฯลฯ ...ประชาชนจะได้ใช้ไฟฟ้าราคาถูกๆ ในการหุงต้มและรีดเสื้อผ้าแทน
การใช้ฟืนและถ่านแบบเดิม โดยเหตุนี้แหละ การทำลายป่าและความพินาศของป่าจะได้เบาบางน้อยลง
ไปอีกอย่างมาก

ถึงกระนั้นท่านก็ยังได้ให้ข้อคิดในการสร้างเขื่อน ที่เกี่ยวเนื่องกับความสัมพันธ์ของป่าและป่าไม้ด้วยว่า
"...เมื่อมาอุตส่าห์บงทุนสร้างเขื่อนมหึมาด้วยหวังผลมหาศาลเช่นนี้แล้ว ทางกรมป่าไม้ กรมกสิกรรม กรม
ประชาสงเคราะห์ และกระทรวงมหาดไทยก็ควรจะทำงานบางอย่างให้ประสานงานกับโครงการนี้ เช่น การ
ปราบปรามการทำไร่เลื่อนลอยของชนเผ่าต่างๆ ตามเทือกเขาต้นน้ำปิง การทำลายป่าจะทำให้ได้น้ำจาก
ขุนเขาลงมายังอ่างเก็บน้ำยันฮีนั้นน้อยลง ขี้ดินหรือซิลท์จากทเขาหัวล้านทั้งหลายก็จะถูกผนชะพังและ
ไหลเทลงมายังอ่างเก็บน้ำมากขึ้น และทำให้ตื้นเขินมากขึ้นทุกๆ ปี ...

แต่ครั้นเมื่อเขื่อนภูมิพลสร้างเสร็จ และยังมีการสร้างเขื่อนอื่นๆ ตามมาอีกจำนวนมาก ผลที่ได้จากการ
สร้างเขื่อนไม่ได้เป็นไปตามที่ทางการโฆษณาไว้ โครงการสร้างเขื่อนขนาดใหญ่กลับกลายเป็นสะพานที่
นำไปสู่การทำลายทรัพยากร โดยเฉพาะพื้นที่ป่าไม้ที่ถูกทำลายไปมากกว่าเนื้อที่ป่าที่ถูกน้ำท่วมในการสร้าง
อ่างเก็บน้ำอีกหลายเท่า พลังงานไฟฟ้าก็ไม่ได้ตามเป้าหมาย ทำให้มีข้ออ้างในการสร้างเขื่อนอยู่เรื่อยๆ
ดังนั้นเมื่อมีโครงการจะสร้างเขื่อนน้ำโจนกั้นแม่น้ำแควใหญ่ครั้งแรก ท่านจึงเป็นผู้ที่ออกโรงคัดค้านอย่าง
หนักมาตั้งแต่ต้น

ท่านได้ลงมือเขียนจดหมายเปิดผนึกคัดค้านการสร้างเขื่อนน้ำโจนโดยชี้ว่าเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่
และห้วยขาแข้ง เป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าที่ใหญ่ที่สุด ดีที่สุด และเป็นที่ที่มีสัตว์ป่าชุกชุมที่สุดของประเทศ
ไทย ทำเอกสารข้อมูล เขียนบทความแจงเหตุผลการที่ไม่ควรสร้างเขื่อนน้ำโจนและยังออกเดินสายอภิปราย
ตามที่ต่างๆ เกือบทุกวัน ทั้งที่เวลานั้นอายุของท่านก็ล่วงเข้า 75 ปีแล้ว

ท่านได้กล่าวไว้ในบทความ "หยุดเขื่อนน้ำโจน" เมื่อครั้งนั้นว่า

"ประชาชนคนไทยไม่ได้อยู่กับไฟฟ้าแต่เพียงอย่างเดียว แต่เราต้องอาศัยทรัพยากรธรรมชาติอย่างอื่นด้วย
 ฉะนั้นทางการไฟฟ้าและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง จึงน่าจะได้เห็นคุณค่าของทรัพยากรธรรมชาติอื่นๆ บ้างไม่
ใช่จะทำงานอย่างคนบ้าจี้ เห็นน้ำไหลที่ไหนก็จะกู้เงินต่างประเทศมาทำเขื่อนที่นั่นเรื่อยไป อย่างที่คิดจะ
ทำกันอยู่ในปัจจุบันนี้

"ประเทศไทยไม่ใช่สมบัติหรือที่ทำกินของชนกลุ่มน้อยที่ทำเขื่อนแต่พวกเดียว แต่ต้องทำการอนุรักษ์หลาย
สิ่งหลายอย่างไว้เพื่อชนส่วนใหญ่ในระยะยาวด้วย ฉะนั้นจึงหวังเป็นอย่างมากว่า ทางการไฟฟ้าฝ่ายผลิต
และรัฐบาลคงจะคิดทบทวนเรื่องเขื่อนน้ำโจนนี้เป็นอย่างดี ไม่ใช่จะเอาแต่ง่ายคิดแต่จะสร้างเขื่อนน้ำโจน
เพื่อผลงานของตนเอง แต่ไปทำลายงานการอนุรักษ์ของหน่วยราชการอื่นหมดไป เป็นเรื่อน่าคิด น่าละอาย
และน่าเศร้าสำหรับประชาชนคนไทย และประเทศไทยเป็นส่วนรวมยิ่งนัก"

นี่แหละ... ลูกชนของสุภาพบุรุษวัย 75 ปี ผู้ไม่เคยลงจากเวทีแห่งการต่อสู้เพื่อธรรมชาติเลย

เมล็ดพันธุ์แห่งการอนุรักษ์

"...คุณพ่อบอกว่า เราจะเปลี่ยนความรู้สึกผิดชอบของคนรุ่นผู้ใหญ่ที่ปกครองประเทศไม่ได้ เพราะเขาขาด
ความรู้และจิตสำนึกมาตั้งแต่ต้น ดังนั้น การรณรงค์ที่จะช่วยประเทศชาติจะต้องปลูกฝังตั้งแต่เด็ก ซึ่งก็ได้
ผลในบางส่วน เพราะลูกศิษย์ของคุณพ่อได้มีบทบาทในการรักษาป่าและสิ่งแวดล้อมในปัจจุบันนี้"
นายแพทย์โอสถ เลขะกุล

คุณหมอบุญส่งเป็นผู้ที่ให้ความสำคัญกับการพัฒนาการศึกษาในหมู่เยาวชนรุ่นใหม่เป็นอย่างมาก ตลอด
ระยะเวลาของการทำงานอนุรักษ์และงานทางด้านธรรมชาติวิทยา คุณหมอจึงไม่เคยละเลยโอกาสที่จะปลูก
ฝังความรู้และแนวคิดในการอนุรักษ์ธรรมชาติให้แก่เด็ก ๆ งานทางด้านการศึกษาได้จัดให้มีขึ้นควบคู่ไปกับ
งานรณรงค์อื่น ๆ ด้วยเสมอ จึงไม่แปลกอะไรที่หลาย ๆ คน บอกว่า "ท่านทำงานอย่างบ้าเลือดราวกับว่า
พรุ่งนี้ก็จะไม่มีโอกาสได้ทำ"

กลางคืนท่านเขียนหนังสือ  ทั้งข้อเขียนทางวิชาการ กลางวันท่านออกไปบรรยายตามสถาบันต่าง ๆ ออก
ตระเวนฉายภาพยนตร์เกี่ยวกับชีวิตสัตว์ป่าและธรรมชาติตามโรงเรียนไม่ได้ว่างเว้น วันสุดสัปดาห์ท่านก็
กระทำตัวเป็นมัคคุเทศก์ชั้นดี นำนักเรียนจากโรงเรียนต่างๆ ไปทัศนศึกษาตามจังหวัดรอบ ๆ กรุงเทพฯ
นอกจากนี้ท่านยังเปิดรับสมาชิกนิยมไพรฯ ระดับเยาวชนขึ้นมา สนับสนุนให้นักเรียนนักศึกษาในสถาบัน
ต่าง ๆ จัดตั้งกลุ่มนิยมไพรหรือกลุ่มอนุรักษ์ขึ้น เพื่อกระตุ้นให้นักเรียนนักศึกษารับรู้ว่าเป็นหน้าที่ของตน
และคนในสังคมที่จะต้องร่วมมือกันรักษาทรัพยากรและสิ่งแวดล้อมของชาติเอาไว้

ห้องทำงานของนิยมไพรสมาคมที่คุณหมอบุญส่งจัดแต่งไว้ในรูปของพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยา นอกเหนือ
จากมีไว้เพื่อการทำงานรณรงค์เรื่องการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติแล้ว ที่นี่ยังได้ใช้เป็นห้องรับรองและจัด
บรรยายให้ความรู้ทางด้านธรรมชาติวิทยาแก่เด็กนักเรียนนักศึกษา ตลอดจนผู้สนใจไม่ว่าไทยหรือเทศ ที่
ทยอยกันมาสัปดาห์ละหลายครั้ง นายแพทย์โอสถ เลขะกุล บุตรชายของคุณหมอบุญส่ง ได้เขียนเล่าถึง
บรรยากาศในเวลานั้นไว้อย่างน่าฟังว่า

"คุณพ่อเป็นคนสายตายาวไกล นอกจากเป็นผู้บุกเบิกในการอนุรักษ์ทรัพยากรของประเทศแบบ One Man
Show ที่ทั้งเขียนบทความ บรรยาย วาดรูป ถ่ายหนัง รวมทั้งทุบประตูสภาผู้แทนเพื่อให้ออกกฎหมายออก
มาคุ้มครองป่าไม้และสัตว์ป่า พวกเรายังจำได้ว่า บ้านของเราอบอุ่น เพราะมีแขกต่างประเทศ นักวิทยา
ศาสตร์ นักเรียน นักศึกษา มาบ้านเราทุกวัน สีหน้าท่าทางน้ำเสียงที่เอื้ออาทรของท่านประกอบด้วยอารมณ์
ขัน สนุก และมุขในการพูดของท่านทำให้แขกไม่ต้องการลากลับ ในหลาย ๆ ครั้ง คุณแม่และพนักงานต้อง
เข้าครัวทำอาหารเลี้ยงเด็กนักเรียน ซึ่งขอต่อเวลาฟังการบรรยายออกไปเรื่อย ๆ ..."

ถึงวันนี้ นักเรียนเล็ก ๆ ของคุณหมอที่ตื่นตาตื่นใจกับภาพยนตร์ชีวิตสัตว์ที่ท่านฉายให้ดู นิสิตนักศึกษา
ที่ได้เคยฟังการบรรยาย เคยพูดคุยปรึกษาหาความรู้ คนหนุ่มสาวไฟแรงที่ได้เคยร่วมงานและเรียนรู้สิ่งต่าง ๆ
จากคุณหมอ ตลอดจนนักอ่านรุ่นเยาว์ที่เป็นแฟนหนังสือของนายแพทย์บุญส่ง เลขะกุลได้เติบโตขึ้น
หลาย ๆ คนได้กลายเป็นแนวร่วมของการอนุรักษ์โดยสมัครใจ

ห้องทำงานของนิยมไพรสมาคมที่บ้านของคุณหมอบุญส่งเอง ก็ได้กลายเป็นที่ประวัติศาสตร์ในความ
ทรงจำของนักอนุรักษ์รุ่นปัจจุบัน หลายคนมีช่วงชีวิตการเรียนรู้ธรรมชาติที่น่าประทับใจ ภายในห้องโถง
กว้างที่ฝาผนังเรียงรายไปด้วยเขาสัตว์แปลกตา บางคนได้ยึดเอาที่นี่เป็นขุมคลังความรู้ที่พร้อมให้ตักตวง
ทั้งจากตัวคุณหมอบุญส่งเอง จากตำราชั้นดีที่สุดเท่าที่จะหาได้จากทุกมุมโลก และจากตัวอย่างสัตว์และ
เขาสัตว์นานาชนิดที่ท่านสะสมไว้เพื่อการศึกษา และหลายรายที่ซึมซับเอาความเป็นนักอนุรักษ์ด้วยการ
ทำงาน

นักอนุรักษ์ธรรมชาติและนักวิชาการสัตว์ป่าที่มีชื่อเสียงทั้งในระดับชาติและนานาชาติ หลายต่อหลายคน
เคยนั่งทำงานอยู่ในห้องนี้ในฐานะลูกศิษย์และผู้ช่วยของท่าน คุณกิตติ ทองลงยา นักสัตววิทยาผู้ค้นพบ
นกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธรและค้างคาวกิตติ (สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่เล็กที่สุดในโลก) และอาจารย์จารุจินต์
นภีตะภัฏ ผู้เชี่ยวชาญด้านสัตว์ป่า สภาวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย ก็เป็นศิษย์ก้น
กุฏิที่คุณหมอบุญส่งสั่งสอนและสนับสนุนการทำงานมาอย่างต่อเนื่อง Jeffry A.McNeely กรรมการของ
สหพันธ์นานาชาติว่าด้วยการอนุรักษ์ธรรมชาติและทรัพยากรธรรมชาติ (IUCN) สมัยที่ยังอยู่ในประเทศ
ไทยก็เคยเป็นผู้ช่วยของท่านในการทำหนังสือ "สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในเมืองไทย" (Mammals of Thailand)
คุณกมล โกมลผลิน ประธานชมรมดูนกกรุงเทพฯ และคุณมงคล วงศ์กาฬสินธุ์ แห่งมูลนิธิคุ้มครองสัตว์ป่า
และพรรณพืชฯ ๒ ศิลปินนักวาดรูปสัตว์ห่าก็เป็นผู้เขียนรูปนกชนิดต่าง ๆ ในหนังสือ "คู่มือนกในเมืองไทย"
ฉบับล่าสุด บุคคลเหล่านี้ล้วนเคยนั่งทำงาน เคยอยู่เคยกินเสร็จสรรพในห้องทำงานของคุณหมอบุญส่ง
นี้มาแล้วทั้งสิ้น

การวางรากฐานงานอนุรักษ์ในเมืองไทยของคุณหมอบุญส่งไม่ใช่เพียงในส่งนของตัวบุคคลเท่านั้น แต่
ยังหมายถึงองค์กรที่จะดำเนินงานการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติด้วย ...หากจะเปรียบคุณหมอบุญส่ง
เลขะกุล เป็นไม้ต้นแรกในป่าใหญ่แห่งการอนุรักษ์ แม้จะเติบโตอย่างโดดเดี่ยว แต่เมื่อเวลาผ่านไป ไม้ต้น
นี้ก็ได้ให้กำเนิดเมล็ดพันธุ์แห่งการอนุรักษ์ที่งอกงามขึ้นมาอีกมากมาย มูลนิธิคุ้มครองสัตว์ป่าและพรรณ
พืชแห่งประเทศไทย ชมรมดูนกกรุงเทพฯ หรือมูลนิธิศูนย์ข่าวสารสภาวะแวดล้อมแห่งประเทศไทย ล้วน
เกิดขึ้นและดำเนินงานโดยลูกศิษย์ลูกหาของท่านทั้งสิ้น

และถึงที่สุด ตำราทางวิชาการคู่มืออันสมบูรณ์ของสัตว์ประเภทต่าง ๆ ในประเทศไทย บทความ สารคดี
เกี่ยวกับธรรมชาติวิทยาจำนวนนับไม่ถ้วนที่คุณหมอทุ่มเทชีวิตจิตใจและทุนทรัพย์จำนวนมากสร้างขึ้น
เขาสัตว์ ซากสัตว์ รวมทั้งสกินนกนักร้อยที่คุณหมอเก็บสะสมไว้เพื่อการศึกษา สิ่งล้ำค่าเหล่านี้ยังคงพร้อม
เสมอที่จะเป็นอาหารสมองให้คนรุ่นใหม่ ๆ ได้ศึกษาเรียนรู้ เพื่อสืบทอดความรักและความเข้าใจใน
ธรรมชาติต่อไป

พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยา ความฝันที่รอการสานต่อ

๙ กุมภาพันธ์ ๒๕๓๕  คุณหมอบุญส่ง เลขะกุล บิดาแห่งการอนุรักษ์ ผู้ริเริ่มและวางรากฐานงานอนุรักษ์
ในเมืองไทยได้วางมือจากงานของท่านไปชั่วนิรันดร์ คงเหลือไว้เพียงนามและผลงานที่ท่านได้พากเพียร
สร้างมาตลอดชีวิตให้คนรุ่นหลังได้ระลึกถึง

ถึงวันนี้ ครบรอบ ๑ ปีเต็มของการจากไป ...หลายสิ่งหลายอย่างที่ท่านได้เคยมีส่วนผลักดันมาตลอดชั่ว
ระยะเวลาการทำงานทั้งชีวิตของท่านได้เกิดเป็นจริงขึ้น แต่บางสิ่งที่ท่านใฝ่ฝันจะได้เห็น ก็ยังคงเป็นเพียง
มรดกทางความคิดให้คนรุ่นหลังได้สานต่อ

เป็นที่รู้กันในหมู่ลูกศิษย์ลูกหาและคนใกล้ชิดของท่านว่า สิ่งที่ท่านใฝ่ฝันจะเห็นเป็นที่สุดก็คือ การที่จะมี
พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยา (Museum of Natural History) ก่อกำเนิดขึ้นในประเทศไทยเช่นเดียวกับอารย
ประเทศอื่น ๆ เพื่อปลูกฝังและสร้างจิตสำนึกให้สังคมไทยได้ตระหนักถึงคุณค่าของทรัพยากรธรรมชาติ
และสิ่งแวดล้อมที่นับวันมีแต่จะหมดไป

ลักษณะของพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาที่ท่านได้วางไว้ มีขอบเขตมากกว่าพิพิธภัณฑ์ที่เราจัดตั้งกันอยู่
กล่าวคือจะต้องมีส่วนของนิทรรศการ จัดแสดงให้ผู้สนใจได้เข้าชมเพื่อการศึกษาจะต้องมีการทำงาน
วิจัยศึกษาในเรื่องต่าง ๆ ต้องมีการจัดเก็บรวบรวมตัวอย่างสิ่งต่าง ๆ (Collection) และสุดท้าย ต้องมีการ
จัดทำสวนพฤกษศาสตร์ด้วย

แต่จนถึงปัจจุบัน ประเทศไทยก็ยังไม่มีพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาที่แท้จริงเกิดขึ้นเลย เท่าที่มีอย่างมากก็
เพียงนิทรรศการ "โลกของสัตว์ป่าประเภทมีเขา" ที่ศูนย์บริภัณฑ์เพื่อการศึกษา ท้องฟ้าจำลอง ซึ่งคุณหมอ
บุญส่งได้บริจาคเขาสัตว์บางส่วนของท่านจัดแสดงไว้

ท่านเคยกล่าวกับบุคคลที่ใกล้ชิดของท่านไว้ว่า บรรดาสิ่งต่าง ๆ ที่ท่านได้เพียรพยายามเก็บรวบรวมมา
ชั่วชีวิตจากทั่วทุกมุมโลก ไม่ว่าจะเป็นตัวอย่างสัตว์ เขาสัตว์นานาชนิด หนังสือตำราอุปกรณ์เดินป่า ฯลฯ
ท่านต้องการจะยกให้เป็นสมบัติของชาติและจัดแสดงในรูปของพิพิธภัณฑ์ เพื่อเป็นวัตถุดิบในการค้นคว้า
และศึกษาสำหรับผู้ที่สนใจเรื่องธรรมชาติ สิ่งต่าง ๆ เหล่านี้นับได้ว่ามีคุณค่าต่อการศึกษาเป็นอย่างยิ่ง
ตำราหลายเล่มในปัจจุบันไม่อาจหาได้อีกแล้ว บันทึก รูปถ่าย รวมทั้งตัวอย่างสัตว์ป่าหลาย ๆ ชนิดก็เป็น
มรดกทางประวัติศาสตร์ธรรมชาติที่หาค่าไม่ได้ ด้วยว่าป่าดงหลายแห่งที่ท่านได้เคยไปมา ปัจจุบันก็ไม่
หลงเหลือสภาพป่าอยู่เลย และสัตว์หลายชนิดก็ได้สูญพันธุ์ไปจนหมดสิ้น

บรรดาของสะสมอันหาค่าไม่ได้ที่ท่านรวบรวมไว้เป็นสมบัติของชาติ บัดนี้ส่วนใหญ่ยังคงเก็บรักษาไว้ที่
ห้องทำงานนิยมไพรสมาคมเช่นที่เคยอยู่ รอคอยการจัดตั้งพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาที่สมบูรณ์ตามรูป
แบบที่ควรจะเป็นเพื่อการดูแลรักษาและการใช้ประโยชน์อย่างคุ้มค่า เป็นตัวอย่าง เป็นตำรา เป็นแหล่ง
ความรู้ และเป็นเครื่องปลูกฝังจิตสำนึกที่ดีสำหรับคนรุ่นนี้และรุ่นต่อ ๆ ไป

ความฝันและความหวังของคุณหมอ ที่จะได้เห็นพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาเกิดขึ้นในเมืองไทย เป็นความ
ฝันและความหวังของคนคนหนึ่งที่ต้องการบ่มเพาะและสืบสานความรักและความเข้าใจในธรรมชาติให้
คงอยู่ต่อไป และเป็นฐานอันมั่นคงของงานอนุรักษ์เช่นที่ครั้งหนึ่งท่านได้สร้างสมไว้

ถึงวันนี่... จิตวิญญาณแห่งการอนุรักษ์ของคุณหมอบุญส่ง เลขะกุล ได้ถูกถ่ายทอดไปแล้วจาก
รุ่นสู่รุ่น และผลเสียจากการทำลายทรัพยากรธรรมชาติที่คุณหมอย้ำเตือนครั้งแล้วครั้งเล่าก็ได้
ปรากฎรูปธรรมของมันออกมา บนเวทีของการอนุรักษ์ยังคงเป็นการต่อสู้ที่หนักหน่วงเช่นที่เคย
เป็น แต่มันจะไม่โดดเดี่ยวอีกต่อไป

ชีวิตและการต่อสู้อันโดดเดี่ยวของคนผู้หนึ่งได้จบสิ้นลงแล้วตามกายสังขารที่แตกดับ หากแต่
การสืบทอดยังคงมีอยู่ และจะยืนยาวต่อไปคู่กับสัจธรรมของธรรมชาติ ที่ครั้งหนึ่งมนุษย์ได้เคย
รับรู้ผลแห่งการล่วงละเมิดนั้นมาแล้ว

คุยกับ อ. จารุจินต์ นภีตะภัฎ ลูกนอกไส้ของคุณหมอบุญส่ง เลขะกุล

"ผมมาอยู่กับคุณหมอตั้งแต่ปี ๒๕๑๕ ตอนนั้นผมเพิ่งจบปริญญาตรีใหม่ ๆ คุณหมอกำลังทำหนังสือเรื่อง
ผีเสื้ออยู่ ตอนที่เจอท่านครั้งแรก ผมไปหาชื่อผีเสื้ออยู่ที่กรมวิชาการเกษตร ท่านเห็นทำงานก็บอก... นาย
หาชื่อได้นี่ ไปอยู่กับฉันไหม ผมเองรู้จักท่านเพราะอ่านหนังสือที่ท่านเขียนมาตลอด พอท่านชวนผมก็ไป
ขอเรียนปริญญาโทด้วยท่านก็ตกลง

"ไปอยู่กับคุณหมอ ท่านก็ให้เลือกว่าจะอยู่อย่างไร อยู่อย่างลูกนี่ไม่มีเงินเดือน แต่ลูกจ้างมีเงินเดือน ผมบอก
ว่าผมอยู่อย่างลูกดีกว่า เงินเดือนไม่เอา ผมคิดว่าความสัมพันธ์มันน่าจะดีกว่า จากนั้นผมก็เลยเป็นลูกท่าน
มาตลอด ช่วยทำงาน ไป ๆ มา ๆ ลูกได้เงินมากกว่า ขอเมื่อไหร่ก็ได้ ไปร้านหนังสือซื้ออะไรคุณหมอก็จ่าย
ให้หมด

"หน้าที่ของผมตอนนั้นก็คือคอยสกรีนจดหมายทุกอย่างที่มาถึงคุณหมอ จดหมายเชิญไปประชุม ไปต่อ
ต้านเรื่องต่าง ๆ บางงานที่เชิญมาผมดูแล้วว่าจะเอาท่านเป็นหนังหน้าไฟมากเกินไปผมก็เก็บเฉย ไม่บอก
ท่านก็ว่า...เอ๊ะ เขาบอกเขาเชิญฉัน แล้วมันหายไปไหนวะ ผมก็ยืนยันว่าไม่มี ผมเห็นว่าคุณหมอเหนื่อยเกินไป

"งานส่วนใหญ่ที่ทำกันอยู่ก็เป็นงานด้านการอนุรักษ์ธรรมชาติ ซึ่งมีสองอย่าง คืองานต่อต้านเรียกร้องรณรงค์
เรื่องต่าง ๆ กับงานศึกษาธรรมชาติ ศึกษาสัตว์ ศึกษาพืช ซึ่งทำเป็นเล่ม ๆ ไป เช้าขึ้นมาคุณหมอก็จะนั่ง
อ่านหนังสือ ผมไปทำงานที่บ้านท่านตั้งแต่แปดโมงเช้า ทำไปเรื่อย ๆ จนเที่ยง ถ้าคุณหมอรับเชิญไปที่ไหน
ก็จะออกไปก่อน ถ้าไม่มีก็อยู่บ้านกินข้าวเที่ยงด้วยกัน หลังอาหารคุณหมอจะงีบสักพักแล้วตื่นมาทำงานต่อ
ตัวผมทำงานถึงประมาณสามทุ่มก็จะกลับ ส่วนคุณหมอจะทำงานต่อไปอีกจนดึกถึงจะเข้านอน

"ความที่คุณหมอเป็นที่รู้จักว่าเป็นผู้รู้ทางด้านสัตว์ป่าและด้านการอนุรักษื ที่บ้านก็เลยเป็นแหล่งชุมนุม
วิทยาการ ใครต่อใครมากันหมดตั้งแต่นักวิทยาศาสตร์ระดับโลก กระทั่งถึงเด็กนักเรียน เวลาโรงเรียนติดต่อ
มา เราก็นัดเวลาไว้ เรื่องนี้ วันนี้ มาถึงก็บรรยาย ให้เด็กดูตัวอย่างสัตว์ ดูสไลด์ ภาพยนตร์บ้าง ฉายกันใน
ห้องนั่น ถ้าคนเยอะต้องเอาเก้าอี้ออก นั่งกับพื้น ถ้าน้อยก็นั่งเก้าอี้ แล้วแต่... เด็กนักเรียนจะมากันบ่อยมาก
เดือนหนึ่งผมว่าสักหกครั้งได้ บางทีถ้านักเรียนมาก ๆ คุณหมอก็จะไปที่โรงเรียนเลย ที่โคลีเซียมก็เคย ผม
ไปบรรยายเองด้วยเพราะว่าหนังไม่มีเสียง

"เรื่องล่าสัตว์ บางคนเขาก็ว่าท่านฆ่าสัตว์มาก ยิงมากจนกระทั่งสงสารสัตว์ บางคนเขาก็ว่าเป็นโจรกลับใจ
อะไรทำนองนี้ คุณหมอเองท่านก็เคยพูดกับผมว่า ท่านรู่ว่ามีคนว่าท่านเรื่องนี้อยู่ จริง ๆ แล้วสมัยที่คุณ
หมอล่าสัตว์มันมีเยอะ ลงเรือไปขึ้นที่ศรีราชา ที่ริมทะเลก็มีให้เห็นแล้วไม่ต้องไปไกล แล้วล่าสัตว์สมัยนั้น
ก็ล่าแบบเกมกีฬา คือเดินแกะรอย ถ้าเจอตัวแต่เขาเบี้ยว เขาไม่สวย หรือว่าเป็นตัวเมีย ก็จะไม่ยิง ตามตัว
อื่นต่อไป คุณหมอเองเวลาล่าท่านก็ศึกษาไปด้วย ไม่ได้ตามไปเฉย ๆ ชีวิตมันเป็นอย่างไร หากินอย่างไร
เพราะงั้นเรื่องสัตว์ใหญ่คุณจะรู้ดีมาก เขาสัตว์มากมายที่บ้านก็เป็นเขาที่ซื้อมาบ้าง ไปบ้านต่างจังหวัด
เห็นชาวบ้านเอาเขาติดฝาบ้านไว้ก็ขอซื้อ ซื้อมาเต็มบ้าน และอีกครึ่งหนึ่งก็เป็นเขาต่างประเทศ ไม่ใช่เขา
ไทย เอาเขาไทยไปแลกมา ตอนนี้ส่วนหนึ่งก็อยู่ที่ศูนย์บริภัณฑ์เพื่อการศึกษา

"เขาพวกนี้เคยมีชาวต่างประเทศขอซื้อเหมาทั้งหมดเลย คุณหมอบอกไม่ขาย นี่ของชาติไม่ใช่ของฉัน
จริง ๆ ถ้าขายก็ได้หลายตังค์ คุณหมอสั่งให้เก็บไว้ให้ชาติ ตอนนี้พวกสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม กบ เขียด งู
อยู่ที่สภาวิจัยหมดแล้ว เหลือนกสามพันกว่าตัวอยู่ที่นั่น ตั้งใจว่าของทั้งหมดจะให้เก็บไว้ในพิพิธภัณฑ์
ธรรมชาติวิทยาแห่งชาติ ซึ่งตอนนี้ยังไม่เกิด เป็นแค่โครงการที่ผมพยายามทำอยู่ที่รังสิต งานที่คุณหมอ
ฝากไว้ที่สำคัญก็มีสองอย่าง นอกจากพิพิธภัณฑ์แล้วก็คือ พจนานุกรมชื่อสัตว์ คุณหมอตั้งชื่อว่า สัตวานุกรม
เป็นการเอาชื่อสัตว์มาเรียงตามตัวอักษรและอธิบายว่าคืออะไร ตอนนี้ก็เขียนไปได้มากแล้ว

"พูดถึงงานอนุรักษ์ สมัยที่ท่านยังอยู่ งานอนุรักษ์ไม่ดีเหมือนสมัยนี้ แต่จะออกพระราชบัญญัติสงวนและ
คุ้มครองสัตว์ป่าก็ยังต้องล็อบบี้ทางผู้ใหญ่เกือบเป็นเกือบตาย ทำหนังสือชี้แจงแล้วชี้แจงอีกกว่าจะยอม
เขาใหญ่ที่เป็นอุทยานแห่งแรกก็ไม่เคยมีใครทำเลยว่ามีขอบเขตแค่ไหน คุณหมอบอก ฉันรู้ ฉันขีดเอง
เขาอยากให้ได้ภายในหนึ่งคืน คุณหมอก็กลับมาขีด แถมขีดเอาที่ของตัวเองเข้าไปด้วย เอาเข้าไปเป็นเขต
อุทยานแห่งชาติด้วย ท่านว่ามันเป็นที่ที่ดี แล้วก็ไม่อยากให้ขอบเขตมันติดป่าเกินไป ให้พื้นที่ขอบนอกกิน
ออกมาบริเวณพื้นที่ที่ถูกทำลายแล้วหน่อย ขีดกลางคืน ตอนเช้าก็เสนอกรมป่าไม้ได้เลย

"งานอนุรักษ์สมัยนั้นอุปสรรคมาก คุณหมอเองก็ถูกข่มขู่สารพัด ทุกรูปแบบ ถูกป้ายสีว่าเป็นนักบุญใจบาป
บ้างคล้าย ๆ กับว่า ทำท่าเป็นนักอนุรักษ์แต่แอบล่าสัตว์อยู่ เวลาถูกโจมตีเรื่องล่าสัตว์ ท่านก็เฉย ไม่ตอบ
โต้อะไร ท่านว่ามันก็จริงบางส่วน ระยะแรกตอนเป็นหนุ่มก็อาจจะล่าสัตว์ ก็ล่ากันทุกคน เดี๋ยวนี่ก็มาอนุรักษ์
ถือว่าท่านก็ได้ชดใช้ให้ พยายามปกป้องให้ ในระยะหลัง ปืนทุกกระบอกท่านก็ขายหมด เอามาทำหนังสือ
เกี่ยวกับชีวิตสัตว์ที่เห็นกันอยู่ทุกวันนี้"

ขอขอบคุณ คุณพะ ซือ มือ ที่ส่งบทความนี้มาให้

คุยกันรอบกองไฟ

เซ็นสมุดเยี่ยม

สมัครสมาชิก Thailand Outdoor ฟรี